Bài viết

Cây Dành dành (Chi tử): Công dụng chữa bệnh từ loài cây mọc hoang

20

Dành dành (Chi tử) là cây mọc hoang và được trồng tại nhiều vùng ở nước ta. Cây Dành dành được trồng làm cảnh, quả được lấy làm màu vàng nhuộm trong thực phẩm (bánh xu xê, thạch). Chi tử còn có nhiều tác dụng hữu ích khác, hãy cùng tìm hiểu với YouMed ngay sau đây.

1. Mô tả dược liệu

1.1. Tên gọi, danh pháp

Các tên Hán Việt khác : Vị thuốc Chi tử còn gọi Sơn chi tử, Mộc ban ( Bản Kinh ), Việt đào ( Biệt Lục ), Tiên chi ( Bản Thảo Cương Mục ), Tiên tử, Trư đào, Việt đông, Sơn chi nhân, Lục chi tử, Hồng chi tử, Hoàng chi tử, Hoàng hương ảnh tử ( Hòa Hán Dược Khảo ), Dành dành ( Nước Ta ) .
Tên khoa học : Gardenia jasminoides ellis ( gardenia florida linn ) .

Họ khoa học: Họ Cà phê (Rubiaceae).

1.2. Đặc điểm tự nhiên

Chi tử là một cây thuốc nam quý, dạng cây nhỏ, nhẵn, cành mềm khía rãnh dọc. Lá mọc đối hay mọc vòng 3, hình thuôn trái xoan, nhiều lúc bầu dục dài, tù và có mũi nhọn ở đỉnh, hình nêm ở gốc. Màu nâu đen bóng ở trên mặt, nhạt hơn ở mặt dưới, dai, gân mảnh nổi rõ. Lá kèm mềm, nhọn đầu ôm lấy cả cành như bẹ .
Hoa mọc đơn độc ở đầu cành, trắng, rất thơm. Cuống có 6 cạnh hình cánh. Đài 6, thuôn nhọn đầu, ống đài có 6 cánh dọc. Tràng 6, tròn ở đỉnh, ống tràng nhẵn cả hai mặt. Nhị 6, chỉ ngắn, bao phấn tù. Bầu 2 ô không trọn vẹn, vòi dài bằng ống tràng noãn rất nhiều .

Quả Dành dành khô hình trứng hoặc bầu dục, hai đầu nhỏ dần khoảng 15 – 18mm không tính đài khô ở đỉnh. Phần trên có 6 lá đài tồn tại, teo hình mũi mác, nhỏ dài thường không toàn vẹn. Vỏ quả ngoài cấu thành bởi hai đài liền tồn tại, chung quanh có 6 cạnh dọc hình sợi, phần dưới có gốc tàn cuống quả. Vỏ ngoài màu vàng đỏ hoặc nâu hơi bóng mượt, có nhiều gân nhỏ. Quả chất cứng mỏng, nửa trong suốt, trong có hai buồng gồm nhiều hạt hình tròn trứng, dẹt, phẳng. Vỏ hạt màu đỏ vàng, ngoài có vật chặt dính đã khô. Giữa chúng liên kết thành khối hơi có mùi thơm đặc biệt.

Chi tử lấy loại nhỏ, vỏ mỏng dính màu vàng đỏ là thượng phẩm. Thường dùng loại mọc ở vùng rừng núi, quả nhỏ chắc nguyên quả, vỏ mỏng dính vàng, trong đỏ thẫm có nhiều hạt, thơm khô không mốc mọt, không lẫn tạp chất là tốt. Còn Chi tử nhân là hạt đã được bóc sạch vỏ quả, màu nâu vàng hay đỏ hồng, không vụn nát là tốt ( Dược Tài Học ) .
Quả Chi tử

1.3. Phân bố, thu hái, chế biến

Cây Dành dành mọc hoang và được trồng khắp nước. Có nơi dùng làm hoa lá cây cảnh hoặc trồng để nhuộm .
Vào sau tiết Hàn lộ hằng năm, quả chín liên tục. Lúc này, vỏ quả ngả dần thành màu vàng là hoàn toàn có thể hái được. Hái quả sớm hay quá muộn đều hoàn toàn có thể ảnh hưởng tác động tới phẩm chất. Nên hái bằng tay .
Quả chín, hái về, ngắt bỏ cuống, để trong 5 phút rồi phơi hoặc sấy khô. Quả Dành dành rất hút ẩm, nên phải kiểm tra liên tục để tránh ẩm mốc .

1.4. Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng làm dược liệu : Quả – Chi tử .

2. Thành phần hóa học

Trong Dành dành, glucoside màu vàng gọi là Gardenin, Gardenoside, Geniposide, Genipin-1-Gentiobioside, Shanzhiside, Gardoside, Scandoside methyl Esther, Deacetylaspelurosidic acid, Methyl Deacetylaspelurosidate, 10 – Acetylgeniposide, 6 ” – p-Coumaroyl Genipin Gentiobioside, Chlorogenic acid, 3, 4 – di-O-Caffeoylquinic acid, 3 – O-Caffeoyl-4-O-Sinapoyl Quinic acid, 3,5 – di-O-Caffeoyl-4-O – ( 3 – Hydroxy-3-Methyl ) Glutaroyl Quinic acid, Crocetin, Crocin .

3. Tác dụng dược lý

3.1. Theo Y học cổ truyền

  • Theo tài liệu cổ, quả Dành dành có vị đắng, tính hàn.
  • Quy ba kinh tâm, phế, tam tiêu.
  • Tác dụng thanh nhiệt, tả hỏa, lợi tiểu, cầm máu, dùng trong bệnh sốt, miệng khát, họng đau, mắt đỏ, da vàng, máu cam, thổ huyết, lỵ ra máu, tiểu tiện ra máu.

Cây Dành dành có nhiều công dụng theo y học cổ truyền

3.2. Theo y học hiện đại

3.2.1. Hoạt động chống oxy hóa

Chi tử chiết xuất nước ( sắc ) và chiết xuất rượu đều được phát hiện có công dụng chống oxy hóa. Ở nồng độ 20 ppm, hoạt động giải trí chống oxy hóa của Crocin hoàn toàn có thể so sánh với hoạt động giải trí của Butylated Hydroxyanisole ( BHA ) .

3.2.2. Cải thiện độ nhạy insulin và chống bệnh đái tháo đường

Kháng insulin dẫn đến bệnh đái tháo đường type 2. Chi tử cải thiện độ nhạy insulin ở chuột kháng insulin. Genipin trong Chi tử cải thiện tình trạng kháng insulin liên quan đến tuổi tác, tình trạng stress oxy hóa ở gan, rối loạn chức năng ty thể và suy giảm tín hiệu insulin. 

Geniposide trong Dành dành làm giảm dung nạp glucose không bình thường và tăng insulin máu ( chính sách bệnh được ghi nhận ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 ). Geniposide được chứng tỏ là một chất hạ đường huyết hiệu suất cao. Nó có lợi so với tổn thương mạch máu do tiểu đường .

3.2.3. Hoạt động chống viêm

Geniposide trong Dành dành hoàn toàn có thể là một loại thuốc chống viêm tiềm năng để điều trị chấn thương gan cấp tính, tổn thương phổi cấp tính và viêm vú. Crocin trong dược liệu hoàn toàn có thể ức chế hoạt động giải trí của COX-1 và COX-2, sản xuất prostaglandin E2, tương hỗ trong giảm viêm, giảm đau .
>> Nhiều dược liệu khác cũng có tính năng chống viêm cho khung hình. Đọc thêm : Hạ khô thảo : Loài hoa cỏ kháng viêm, làm mát khung hình

3.2.4. Hoạt động chống trầm cảm, cải thiện chất lượng giấc ngủ

Cơ chế chống trầm cảm của Geniposide trong Chi tử hoàn toàn có thể tương quan đến sự ngày càng tăng lượng serotonin trong thể vân và hồi hải mã của não chuột .
Crocetin trong Chi tử có hiệu suất cao trên những người đàn ông trưởng thành khỏe mạnh, rối loạn giấc ngủ mức độ nhẹ bằng cách giảm số lần thức giấc, cải tổ chất lượng giấc ngủ .
Cải thiện giấc ngủ là một trong những tác dụng của dược liệu

3.2.5. Tác dụng lưu thông máu

Chi tử kích thích có tinh lọc sự sinh sản tế bào nội mô mạch máu. Đây là tế bào lót mặt trong của toàn bộ những mạch máu trong khung hình và tạo nên một lớp màng ngăn chống đông máu. Có thể ngăn ngừa xơ cứng động mạch và huyết khối, chống huyết khối trải qua việc ức chế kết tập tiểu cầu .
Crocetin trong Chi tử điều hòa đáng kể huyết áp tâm thu, giảm hình thành huyết khối và tăng hoạt động giải trí chống oxy hóa .

3.2.6. Các hoạt động sinh học khác

  • Ảnh hưởng đến gan

Genipin phân phối năng lực bảo vệ gan đáng quan tâm. Crocin được chứng tỏ là làm giảm tổn thương gan do nhiễm mỡ ở chuột được nuôi bằng chính sách ăn nhiều chất béo .

  • Trí nhớ, bảo vệ thần kinh

Geniposide và những dẫn xuất của nó giúp cải tổ năng lực ghi nhớ thời gian ngắn ở những mức độ khác nhau. Geniposide biểu lộ đặc tính bảo vệ thần kinh trong bệnh Parkinson .

  • Hạ lipid máu

Crocin trong Chi tử có tác dụng chống tăng lipid máu. LDL-cholesterol (cholesterol xấu) và cholesterol toàn phần đã giảm đáng kể. Mức HDL-choesterol (cholesterol tốt) tăng lên đáng kể. 

4. Liều lượng sử dụng

  • Ngày dùng 6 – 12g. Dạng thuốc sắc.
  • Màu vàng của Dành dành không độc, nên có thể dùng trong nhuộm màu thực phẩm.

5. Một số bài thuốc dân gian

  • Siro Nhân trần

Nhân trần 24 g, Dành dành 12 g, nước 600 ml. Sắc cô còn 100 ml, thêm đường vào thành siro. Chia 3 lần uống trong ngày chữa vàng mắt, viêm gan .

  • Chi tử hoàng nghiệt bì thang

Dành dành 5 g, Hoàng bá 5 g, Cam thảo 2 g, nước 600 ml. Đun trong 30 phút, chia 2 – 3 lần uống trong ngày để chữa vàng da, vàng mắt, sốt .

6. Lưu ý

  • Đối với những người có thể trạng tỳ vị hư hàn (ăn đồ sống lạnh bị đau bụng, tiêu chảy), tiêu chảy lâu ngày mà không có biểu hiện của thấp nhiệt, uất hỏa: cấm dùng.

Dành dành (Chi tử) tuy có nguồn gốc từ thiên nhiên nhưng về bản chất vẫn là thuốc có chỉ định, chống chỉ định và tác dụng phụ. Quý bạn đọc và người thân không nên tự ý sử dụng. Quý bạn đọc hãy đến bác sĩ để hiểu rõ tình trạng cơ thể và tham vấn ý kiến. Hãy chia sẻ bài viết nếu thấy hữu ích. Chúng tôi mong nhận được phản hồi cũng như sự quan tâm của quý bạn đọc ở bài viết khác. YouMed luôn sẵn sàng hỗ trợ bạn!

0 ( 0 bình chọn )

Cây tri thức

https://caytrithuc.net
Nền tảng tri thức Việt

Ý kiến bạn đọc (0)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Bài viết liên quan

Bài viết mới